Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne - leczenie

Przyczyny występowania zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych (ang. OCD; Obsessive-Compulsive Disorder) nie została jak do tej pory jednoznacznie wyjaśniona. Wiele jednak wskazuje na to, iż istotną rolę w powstawaniu zespołu natręctw odgrywają nieprawidłowości dotyczące funkcjonowania receptorów dla jednego z neuroprzekaźników mózgu – serotoniny (jest to substancja biorąca udział przesyłaniu informacji pomiędzy komórkami nerwowymi).

Farmakoterapia zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych

Hipotezę tę potwierdzają między innymi wyniki leczenia farmakologicznego tych zaburzeń – stosowanie leków mających niewielki wpływ na przekaźnictwo serotoninergiczne nie przynosiło zadowalających rezultatów. Ostatnie wyniki badań dowiodły, iż zarówno wybrane leki przeciwlękowe jak i psychoterapia wykazują podobne działanie w zakresie korekcji fizjologii i neurotransmisji mózgowej u pacjentów z OCD. Farmakoterapia ma jednak jedną zasadniczą wadę – w trakcie jej trwania mogą pojawić się działania niepożądane. Z kolei jej zaletą w polskim systemie ochrony zdrowia jest większa dostępność i niższa cena leczenia.

Psychoterapia

W leczeniu zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych najważniejsze miejsce powinna zajmować psychoterapia. Niektórzy autorzy wskazują wręcz na jej większą skuteczność w porównaniu ze środkami farmakologicznymi. Psychoterapia jako samodzielna forma leczenia zdecydowanie wskazana jest w lekko do umiarkowanie nasilonych postaciach zaburzeń. W literaturze podkreśla się głównie wartość Terapii Poznawczo-Behawioralnej (TPB; ang. CBT), która oprócz krótszego, niż w innych nurtach terapeutycznych, czasu trwania (w zależności od intensywności trwa średnio od 2 do 6  miesięcy) wykazuje również znaczącą (50-80% badanych) oraz trwałą (do 80% leczonych) poprawę w zakresie występowania, nasilenia i utrzymywania się obsesji i kompulsji. Innymi słowy nawet czterech na pięciu pacjentów odczuje wyraźną poprawe stanu zdrowia korzystając z tej formy leczenia.

Głównym podejściem farmakoterapeutycznym w OCD jest stosowanie preparatów o udowodnionym, silnym wpływie na receptory dla serotoniny.

Do medykamentów tych należą leki z grupy SSRI (ang. Selective Serotonine Reuptake Inhibitor). Stosowanie jednego z tych leków, niekiedy w dawkach 2, a nawet 5 krotnie wyższych niż tych stosowanych w leczeniu depresji, uważane jest obecnie za leczenie pierwszego rzutu ciężkich zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych. Poprawa zauważalna jest zazwyczaj po 3-4 tygodniach stosowania, jednakże pełna odpowiedź na leki może pojawić się nawet dopiero po 8-miu tygodniach. Leczenie nie powinno być krótsze niż 3-6 miesięcy (niektórzy autorzy skłaniają się nawet do poglądu, iż decyzji o odstawieniu leku nie powinno się podejmować krócej niż w rok od rozpoczęcia przyjmowania leków).

Alternatywą w leczeniu farmakologicznym OCD są preparaty z grupy Trójpierścieniowych Leków PrzeciwDepresyjnych (TLPD). Mają ona inny profil działań niepożądanych, jednakże niektórzy pacjenci uzyskują długotrwałe i satysfakcjonujące remisje stosując formę leku o przedłużonym działaniu.

W leczeniu wybranych przypadków OCD, szczególnie u pacjentów z innymi współistniejącymi zaburzeniami psychicznymi, stosuje się również leki przeciwpsychotyczne, stabilizatory nastroju, inne leki przeciwlękowe czy preparaty aminokwasów.

W większości przypadków udaje się jedynie zredukować nasilenie choroby, całkowitego jej ustąpienia doświadcza jedynie do 20% pacjentów. Jednakże ci, którzy decydują się na kontynuację leczenia farmakologicznego dłuższego niż trzy miesiące doświadczają nawrotu objawów od 2 do 5 razy rzadziej. Niewątpliwą korzyścią z leczenia jest więc redukcja objawów i wydłużenie czasu trwania okresów pomiędzy zaostrzeniami choroby.

Leczenie psychiatryczne zaburzeń obsesyjnych

Wydaje się, iż przewaga psychoterapii zaznacza się jeszcze wyraźniej, jeśli weźmiemy pod uwagę zarówno wysokie dawki, jak i długi czas trwania farmakoterapii, co przekłada się w sposób oczywisty zarówno na częstość wystąpienia jak i nasilenie objawów niepożądanych. Jeśli jednak psychoterapia nie jest dla pacjenta wskazna lub dostępna (koszty, odległość) powinno się stosować leki.

Niektóre najnowsze formy leczenia stosowane w psychiatrii jak Głęboka Stymulacja Mózgu (ang. Deep Brain Stimulation) czy Przezczaszkowa Stymulacja Magnetyczna (ang. Transcranial Magnetic Stimulation), choć wydają się bardzo obiecującymi, są zarezerwowane obecnie jedynie dla testów klinicznych w warunkach eksperymentów medycznych, gdyż jak do tej pory nie istnieje dostatecznie wiele przekonujących dowodów naukowych potwierdzających ich skuteczność.

Inne formy terapii (elektrowstrząsy, zabiegi psychochirurgiczne) rozważane są w wybranych przypadkach, po wyczerpaniu wszelkich możliwości leczenia i wymagają osobnej zgody pacjenta. Jak do tej pory nie udowodniono jednoznacznie ich skuteczności w długotrwałej perspektywie leczenia OCD.

Podsumowując wszystkie te informacje dojdziemy do wniosku, iż zastanawiając się nad wyborem metod leczenia zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne należy w pierwszej kolejności rozważyć psychoterapię. Jeśli objawy są bardzo nasilone lub pacjent nie będzie zadowolony z wyników terapii wówczas można zdecydować się na wybór leczenia farmakologicznego.
Psychoterapia bywa jednak w polskim systemie ochrony zdrowia trudno dostępna; w tym wypadku terapia pierwszego rzutu opiera się na środkach farmakologicznych.

Objawy zaburzeń ustępują samoczynnie jedynie w niektórych przypadkach młodszych pacjentów. Choroba ta, o ile nie jest leczona, przybiera przewlekłą, a niekiedy dramatyczną formę. W przypadku znacznego nasilenia objawów, współwystępowania depresji czy wystąpienia myśli samobójczych warto rozważyć hospitalizację, która stwarza dodatkowe możliwości całodobowej opieki i edukacji pacjenta.


Bibliografia

Bryńska A. Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellonskiego, Kraków 2007, ISBN 83-233-2254-2
Rachman S. Zaburzenia lękowe - modele kliniczne i techniki terapeutyczne, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2005, ISBN 83-89574-54-3
Grzywa A. Oblicza psychozy, Czelej, Lublin 2005, ISBN 83-89309-45-9
Jarema M., Rabe-Jabłońska J., Psychiatria, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2011, ISBN 978-83-200-4180-4

Diagnoza i leczenie zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego