Tanatofobia

Tanatofobia to rodzaj izolowanej fobii, chorobliwy lęk przed śmiercią i umieraniem. Tanatofobia stanowi temat tabu. Mimo iż XXI wiek określa się cywilizacją śmierci, to jednak ludzie niechętnie rozmawiają o rzeczach ostatecznych i mają nikłą wiedzę z zakresu tanatologii. Strach przed śmiercią stanowi najbardziej pierwotne przeżycie. Lęk tanatyczny to lęk „typowo ludzki”, gdyż tylko ludzie potrafią antycypować prawdopodobieństwo nastąpienia śmierci. Na czym polega tanatofobia, kogo dotyczy, z czego wynika i jak ją leczyć?

Objawy tanatofobii

Lęk przed śmiercią rozwija się wraz z wiekiem, przy czym dane empiryczne wskazują, że osoby starsze (po 60 roku życia) wykazują mniejszy poziom niepokoju o własne życie niż osoby młodsze. Ludzie w średnim wieku przeżywają śmierć jako coś tajemniczego i niesprecyzowanego. Niektórzy traktują myśli o przemijaniu jako myśli egzystencjalne, świadczące o rozwoju ego. Tanatofobia to skrajne nasilenie lęku tanatycznego, czyli lęku przed śmiercią. To zaburzenie nerwicowe może objawiać się bardzo różnie, dlatego trudno sprecyzować jego charakter. Tanatofob obawia się, co się z nim stanie po zakończeniu żywota. Na rozwój tanatofobii duży wpływ ma sposób wychowania, kwestie wiary i doświadczenia z dzieciństwa, które kształtują w nas stosunek do świata, ustalają priorytety, system wartości, aspiracje, oddziałują na poczucie własnej wartości i przyczyniają się do rozwoju różnych lęków i fobii.

Dlaczego ludzie boją się śmierci? Z różnych motywów. Na rozwój tanatofobii może mieć wpływ religia. Okazuje się bowiem, że ludzie wierzący odczuwają silniejszy poziom lęku przed śmiercią niż ateiści czy agnostycy. Tanatofobia może być zatem konsekwencją wiary w życie wieczne, którego dostąpienie zależy od życia doczesnego na ziemi. Patologiczny strach przed śmiercią może wiązać się z lękiem przed nieznanym. Śmierć budzi niepokój, bo nie można jej przewidzieć, traci się poczucie kontroli nad życiem. Śmierć zaskakuje znienacka, nie można jej uniknąć, odroczyć, oszukać, przygotować się do niej. Niemożność sprawowania kontroli wprowadza niejednego człowieka w popłoch. Tanatofobia oznacza częściej lęk przed procesem umierania niż samą śmiercią. Człowiek boi się cierpienia, które towarzyszy śmierci. Obawia się bólu, wyniszczenia przez ciężką chorobę oraz utraty godności i konieczności proszenia o pomoc innych. Boi się, że stanie się zależny od rodziny i bliskich, że stanie się dla nich ciężarem. Nierzadko tanatofobia współwystępuje z nozofobią – chorobliwym lękiem przed zachorowaniem, hipochondrią i zaburzeniami somatycznymi.

Tanatofobia wynika też z troski o zamiary, których nie zdąży się wypełnić przed śmiercią. Tanatofob martwi się, jak po jego śmierci poradzi sobie rodzina i krewni. Jak poradzą sobie dzieci, małżonek? Są to zwykle zmartwienia osób, które mają do wychowania jeszcze małe szkraby. Tanatofobia może manifestować się również w postaci lęku przed wszystkim, co wiąże się ze śmiercią. Ktoś może wpadać w panikę, dostawać ataków duszności, zawrotów głowy, kołatania serca na widok nagrobka, domu pogrzebowego, trumny, znicza, cmentarza, żałobników ubranych na czarno albo na widok transmisji mszy pogrzebowej w telewizji. Tanatofob to człowiek bardzo często smutny, ponury, stłamszony, ostrożny i zamknięty w sobie. 

Diagnoza i leczenie tanatofobii

Większość cierpiących na tanatofobię ukrywa swoje lęki przed śmiercią i nie mówi o swoich emocjach. Tanatofob unika wszelkich miejsc, które mogłyby mu się kojarzyć ze śmiercią. Zazwyczaj to najbliższe otoczenie poznaje, że dana osoba wykazuje patologiczny strach przed śmiercią. Rzetelną diagnozę może postawić psychiatra. Ważne jest, by znaleźć odpowiedź na takie pytania, jak: Jak intensywnie i jak często pojawiają się myśli o śmierci? Czy te myśli przeszkadzają w codziennym życiu? W jakich okolicznościach się pojawiają? Czy myśli te są bezpośrednią reakcją na dolegliwości zdrowotne, np. ból serca? Czy myślom o śmierci towarzyszy silny niepokój? Czy napięcie psychiczne objawia się szeregiem dolegliwości somatycznych, jak duszność, wzmożona potliwość, paraliż ruchowy, zawroty głowy, tachykardia, szybki i płytki oddech, ból w klatce piersiowej itp.?

Leczenie tanatofobii opiera się głównie na psychoterapii w nurcie behawioralno-poznawczym lub psychodynamicznym. Czasem pomocniczo stosuje się farmakoterapię, podając leki przeciwlękowe, oraz konsultacje religijne, np. z zaufanym księdzem. By poradzić sobie z chorobliwym lękiem przed śmiercią, należy udać się do specjalisty – psychologa lub psychiatry. Tylko lekarz może określić, czy objawy mają charakter nerwicy, tanatofobii, czy jest to typowy dla każdego z nas rodzaj refleksji nad przemijaniem.