Objawy nerwicowe

Nerwice dotykają coraz więcej osób w sile wieku. Codzienny pośpiech, stresująca praca, obowiązki domowe, rodzinne i towarzyskie sprawiają, że niektóre sytuacje zaczynają wywoływać irracjonalny lęk, który odbiera niezależność i powoduje znaczący dyskomfort. Zaburzenia nerwicowe stanowią niejednolitą grupę schorzeń psychiatrycznych charakteryzujących się określonymi cechami. Oznacza to, że istnieją różne typy nerwic, którym towarzyszą różne symptomy. W każdym jednak przypadku ważna jest diagnostyka i odpowiednio dobrany proces leczenia. 

Podział zaburzeń nerwicowych

Klasyfikacja ICD-10 (klasyfikacja chorób używana m.in. przez polskich psychiatrów) dzieli zaburzenia nerwicowe na:

• zaburzenia lękowe, w tym w postaci fobii,
• zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (dawniej nerwica natręctw),
• reakcje na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne,
• zaburzenia dysocjacyjne (konwersyjne),
• zaburzenia występujące pod postacią somatyczną.

W dalszej części artykułu postaram się je dokładniej przedstawić.

Zaburzenia lękowe

Lęk jest to negatywny stan emocjonalny związany z przewidywaniem nadchodzącego z zewnątrz lub pochodzącego z wewnątrz organizmu niebezpieczeństwa, objawiający się jako niepokój, uczucie napięcia, skrępowania, zagrożenia. W odróżnieniu od strachu jest on procesem wewnętrznym, niezwiązanym z bezpośrednim zagrożeniem lub bólem. Oznacza to, że strach jest stanem, w którym boimy się realnego zagrożenia, np. ognia w czasie pożaru. Lęk natomiast jest strachem przed nierealnym lub mało realnym zagrożeniem, np. lęk przed przejściem przez jakikolwiek most (gefyrofobia), co nie stanowi zazwyczaj przecież realnego zagrożenia.

Rodzaje lęku

• Egzogenny, czyli taki, który wynika z sytuacji w środowisku zewnętrznym. Bodźce docierające do mózgu są uznawane za zagrażające. Lęk egzogenny może również wynikać z alarmujących bodźców docierających z narządów ciała, wtedy nazywany jest „lękiem somatycznym” i jest charakterystyczny dla zaburzenia nazywanego hipochondrią, czyli lękiem przed chorobami. Przykładem innych lęków pochodzenia egzogennego są np. lęk przed wysokością lub pająkami;
• Endogenny, czyli taki, który wynika pierwotnie z zaburzeń regulacji funkcji ośrodkowego układu nerwowego. Regulacja tych funkcji opiera się na odpowiednim stężeniu neurohormonów (czyli substancji chemicznych znajdujących się m.in. w mózgu), tj. serotoniny, noradrenaliny i acetylocholiny;
• Somatogenny, czyli lęk spowodowany uszkodzeniami, które wywołały zmiany w narządach ciała, w tym w ośrodkowym układzie nerwowym. Przykładem może być lęk w przypadku krwotoków, urazów, choroby nowotworowej i innych schorzeń.

Zespół lęku napadowego

Zespół lęku napadowego charakteryzuje się niespodziewanymi napadami silnego lęku. Taki epizod ma więc charakter ostry i zazwyczaj krótki czas trwania. Jest to typowy lęk, któremu często towarzyszy agorafobia (czyli obawa przed przebywaniem w otwartej przestrzeni). W grupie tej można wyróżnić tzw. lęk antycypowany, który definiuje przeczucie, że napad i występująca z nim udręka i bezsilność są nieuniknione w bliskiej przyszłości. Oprócz typowych napadów lękowych można wyróżnić tzw. lęk napadowy o małej częstości ataków oraz lęk nocny. Ten drugi charakteryzuje się, jak sama nazwa wskazuje, lękiem występującym w nocy, powodującym nagłe przebudzenia.

Lęk napadowy niemal dwukrotnie częściej występuje u kobiet. Najbardziej zagrożone są osoby między 30. a 45. rokiem życia. U osób powyżej 65. roku życia praktycznie nie występuje.

Zespół lęku uogólnionego i fobie

Zespół lęku uogólnionego charakteryzuje się przewlekłym uogólnionym lękiem trwającym co najmniej 1 miesiąc. Podstawowym objawem jest „wyolbrzymione lub patologiczne zamartwianie się”. Dlatego też lęk w tym zespole jest określany bardziej jako cecha osobowości niż objaw. Jest to najmniej poznana grupa wśród zaburzeń lękowych. Zaburzenia te występują również częściej u kobiet (dwukrotnie częściej), a zachorowalność zwiększa się z wiekiem.

Fobie to trwałe tendencje lękowe do unikania sytuacji, przedmiotów lub wyobrażeń. Przykładami są akrofobia – lęk przed wysokością, arachnofobia – lęk przed pająkami itp. Praktycznie wszystko może być przedmiotem fobii. Psychiatrzy dzielą fobie na: fobie proste, w których lęk dotyczy jednego rodzaju sytuacji, przedmiotu, wyobrażeń; oraz fobie społeczne, charakteryzujące się lękiem przed sytuacjami społecznymi, np. antropofobia (lęk przed ludźmi), dromofobia (lęk przed podróżowaniem), gamafobia (lęk przed małżeństwem), erytrofobia (lęk przed czerwienieniem się w obecności innych osób); fobie typu agorafobii, w których oprócz lęku przed otwartą przestrzenią występuje poczucie osamotnienia.

Fobia społeczna

Do zespołów lękowych należy też fobia społeczna, w ostatnich latach będąca przedmiotem wielu badań i opisów klinicznych. Osoba dotknięta fobią społeczną często od dzieciństwa wykazuje wzmożoną lękliwość, cechy osobowości anankastycznej lub depresyjne. Charakterystyczne dla niej jest czerwienienie się na twarzy w sytuacjach stresowych (nie należy jednak mylić tego z erytrofobią, czyli lękiem przed czerwienieniem się).

Początek choroby pojawia się już w wieku dziecięcym, prawdopodobnie w związku z urazem psychicznym, np. krytyką, wyśmiewaniem itp. Niemożliwe staje się załatwianie prostych spraw, utrudniona jest nauka, zahamowany rozwój osobisty. Osoby z fobią społeczną mają problemy z kontaktami z płcią przeciwną, nie potrafią być spontaniczne i imponować otoczeniu.

Następstwami fobii społecznej są: samotność i izolacja społeczna, niższy poziom edukacji, uzależnienie od otoczenia, częste zmiany pracy lub szkoły, częstsza zapadalność na inne zaburzenia psychiczne, częstsze popadanie w nałogi, większa skłonność do samobójstw. Istnieją czynniki wyzwalające fobię społeczną, tj. bycie przedstawianym komuś, spotkanie ze znaczącą osobą, rozmowa telefoniczna, przyjmowanie wizytacji, bycie obserwowanym podczas wykonywania jakichś czynności, wystąpienia publiczne itp. 

Zespół natręctw

Zespół natręctw, dawniej nazywany zespołem anankastycznym (od gr. ananke – przymus) to grupa zaburzeń psychicznych o jednolitym obrazie klinicznym, lecz o różnej etiologii. Charakteryzują się występowaniem obsesji i kompulsji, dlatego też jest nazywany zespołem obsesyjno-kompulsywnym lub nerwicą natręctw. Skuteczne metody leczenia nerwicy natręctw to przede wszystkim leki przeciwdepresyjne.

Obsesje są to nawracające i uporczywe myśli lub wyobrażenia, które są doświadczane jako obce i bezsensowne. Na przykład osoba religijna myśli w kościele o seksie z duchownym albo policjant ma przerażające myśli nakazujące mu zabijać przechodniów. Często zdarza się, że pacjent próbuje ignorować lub tłumić takie myśli – działanie to niestety najczęściej nasila objawy. Ważne jest by podkreślić, że pacjent wie, iż myśli te są wytworami jego wyobraźni, a nie są narzucane z zewnątrz – co jest charakterystyczne dla psychoz, np. w schizofrenii.

Kompulsje są to powtarzane, celowe i zamierzone czynności, które stanowią reakcję na myśli i wyobrażenia natrętne. Są one wykonywane według pewnych reguł lub rytuałów, które mają na celu zmniejszenie uczucia napięcia i płynącego z niego cierpienia. Celowość tych czynności zazwyczaj jest jednak wyolbrzymiona i mało potrzebna – przynosi jednak ulgę, a nawet przyjemność. W przypadku kompulsji, tak jak w obsesji, ważne jest, że pacjent uznaje, iż jego zachowanie jest chorobliwe, nierozsądne, ale jest silniejsze od niego.

Zespół stresu pourazowego

Zespół stresu pourazowego należy do ogromnej grupy zaburzeń związanych ze stresem. Wśród wielu różnych objawów w tej jednostce występują często lęk oraz fobie spowodowane stresującym przeżyciem, natrętne myśli przypominające dane zdarzenie i wiele innych niecharakterystycznych dla zaburzeń lękowych dolegliwości. Objawy te często nasuwają diagnozę tzw. nerwicy roszczeniowej. Wydarzenie traumatyczne jest wciąż przeżywane na jeden lub więcej sposobów tj. powtarzające się stresujące i męczące sny związane z wydarzeniem, przeżywanie na nowo, jakby „tu i teraz” wydarzenia traumatycznego, odczuwanie intensywnego stresu lub wegetatywnych reakcji lękowych w przypadku narażenia na bodźce przypominające uraz.

Pacjent z tym zespołem unika ciągle bodźców kojarzących się z urazem psychicznym, może pojawić się apatia, która nie występowała przed urazem. Wyraża się to w postaci wysiłków by uniknąć myśli, uczuć i rozmów, aktywności, miejsc, ludzi związanych z urazem. Pacjenci ci często wykazują niemożność przypomnienia sobie okoliczności zdarzenia, które wywołało uraz, przedstawiają ograniczony zakres przeżywanych emocji, mają poczucie zamkniętej przyszłości tzn. nie oczekują zrobienia kariery, zawarcia małżeństwa itp.

Zaburzenia dysocjacyjne

Objawy histeryczne, w nowej nomenklaturze nazywane objawami dysocjacyjnymi, są to somatyczne objawy psychogenne, spowodowane istotnymi czynnikami emocjonalnymi, powstające i ustępujące w wyniku sugestii. Oznacza to, że w wyniku pewnych emocji pacjent tak jakby prezentuje nieświadomie inne choroby, np. „bóle serca”, bóle głowy, bezgłos. Wszystkie te objawy mogą zaniknąć, jeśli w odpowiedni sposób uda się zasugerować ich nieistnienie.
Często w takiej sytuacji pacjent tworzy złudzenie innej choroby. Dzisiaj czysta histeria nie jest już w ogóle rozpoznawana. Jest to związane z lepszym rozumieniem istoty chorób psychiatrycznych. Dawne opisy, np. gałki histerycznej (globus histericus), aktualnie są przedstawiane jako obraz chorób, takich jak ciężka depresja. Nerwice dysocjacyjne nie bez powodu są nazywane „wielkimi naśladowcami wszelkich chorób”.

Cechami charakterystycznymi zaburzeń dysocjacyjnych są: teatralność (demonstracyjne eksponowanie objawów), zmienność (występowanie objawów dotyczących różnych narządów w różnym czasie), burzliwość (objawy są zazwyczaj prezentowane jako bardzo groźne, nasilone), egocentryzm (celem przedstawianych objawów jest skupianie uwagi na sobie i swoich dolegliwościach), błędne koło (objaw, który uzyskuje aprobatę otoczenia, nasila się i występuje częściej).

Zaburzenia pod postacią somatyczną

Zaburzenia pod postacią somatyczną stanowią grupę chorób charakteryzujących się występowaniem objawów somatycznych (dotyczących układów, narządów) pod wpływem różnych czynników psychologicznych. Odróżniają  się one od zaburzeń dysocjacyjnych, opisanych powyżej, tym, że pomimo braku dowodów na znaną przyczynę somatyczną, osoby te prezentują pewne objawy, np. mają wzdęcia, odbijania, wymioty, przyspieszony rytm serca, nasilone pocenie, bóle krzyża, czy też tak spektakularne jak psychogenny kręcz karku, świąd psychogenny lub zgrzytanie zębami. Pacjenci z tego rodzaju objawami krążą od specjalisty do specjalisty, są diagnozowani często nawet w inwazyjny sposób, poddają się operacjom, które nie przynoszą ulgi ani żadnej diagnozy. Długotrwałość utrzymywania się objawów i mała skuteczność leczenia wywołują przygnębienie, stany lękowe, zniechęcenie. Jest to powodem zgłoszenia się do psychiatry i wymaga swoistego leczenia psychiatrycznego.

Wśród zaburzeń pod postacią somatyczną wyróżnia się  różne grupy, tj.: zaburzenia z somatyzacją, zaburzenia występujące pod postacią somatyczną jako oddzielna grupa, zaburzenia hipochondryczne, zaburzenia autonomiczne, uporczywe bóle psychogenne, inne zaburzenia występujące pod postacią somatyczną. Dla nas interesująca jest grupa zaburzeń hipochondrycznych, która charakteryzuje się przekonaniem o istnieniu poważnej choroby lub lękiem przed jej wystąpieniem. Towarzyszą temu liczne skargi niemające uzasadnienia w badaniu przedmiotowym, w badaniach laboratoryjnych. Występuje błędna interpretacja prawidłowych odczuć fizjologicznych.

Diagnostyka zaburzeń nerwicowych

Podstawą diagnostyki zaburzeń nerwicowych jest odpowiedni wywiad przeprowadzony przez specjalistę. Ważne jest dokładne określenie i usystematyzowanie objawów. Lekarz psychiatra dzięki nim może ustalić odpowiednie rozpoznanie i wdrożyć prawidłowe leczenie. Do postawienia diagnozy stosowane są kryteria rozpoznawania chorób psychicznych, zawarte w klasyfikacji chorób i schorzeń ICD-10. W przypadku zaburzeń histerycznych, a także przebiegających pod postacią somatyczną ważne jest w pierwszej kolejności wykluczenie przyczyn organicznych. W tym celu lekarz rodzinny i specjaliści, do których pacjent jest kierowany, przeprowadzają odpowiednie badania.

Ogromna ilość objawów, jakie towarzyszą nerwicom, a także trudności diagnostyczne, z jakimi borykają się lekarze, sprawiają, że są to choroby wymagające często współpracy wielu specjalistów, odpowiedniego leczenia i cierpliwości ze strony pacjentów.


Bibliografia

Krzyżowski J. Natręctwa, obsesje, kompulsje, Medyk, Warszawa 2003, ISBN 83-87340-04-9
Rachman S. Zaburzenia lękowe - modele kliniczne i techniki terapeutyczne, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2005, ISBN 83-89574-54-3
Krzyżowski J. Stany lękowe, Medyk, Warszawa 2005, ISBN 83-89745-06-2
Imielski W. Zaburzenia psychiczne i emocjonalne, SCHOLAR, Warszawa 2010, ISBN 978-83-7383-440-8