Czym są natręctwa?

Natręctwa (obsessiones) to myśli lub wyobrażenia, uporczywie narzucające się lub czynności ruchowe wielokrotnie wykonywane, mimo przeświadczenia o ich niedorzeczności. Człowiek, który doznaje natręctw, ocenia je krytycznie. To przeświadczenie o niedorzeczności lub chorobliwości odnosi się do wszystkich postaci natręctw i stanowi ich charakterystyczną cechę. Zaburzenia tego typu są niezwykle uciążliwe i często przeszkadzają chorym w prowadzeniu normalnego życia. Z tego względu leczenie natręctw jest niezwykle ważne. 

Rodzaje natręctw

Chory próbuje odsunąć od siebie natrętnie powracające myśli lub próbuje zaprzestać wykonywania po wielokroć pewnych czynności, np. ustawicznego mycia rąk w obawie przed zakażeniem. Usiłowania te kończą się zwykle niepowodzeniem lub nawet nasilają przykre uczucie wewnętrznego napięcia, które opada i rozładowuje się na pewien czas dopiero po wykonaniu czynności natrętnych. Postępując w sposób nieco schematyczny, wyróżnia się następujące rodzaje natręctw:

• natrętne myśli – to np. uporczywie doznawane przez chorego wątpliwości, czy aby jego wypowiedzi są dobrze rozumiane przez otoczenie, czy podjętą czynność doprowadził do końca, czy właściwie uchwycił sens wyjaśnień lekarza, czy nie zaniedbał swoich obowiązków, czy nikłe z pozoru objawy nie świadczą o rozwijającej się poważnej chorobie itp. Należą tu również długotrwałe poszukiwania zapomnianego nazwiska czy nazwy miejscowości lub liczenie w myśli do określonej liczby przed podjęciem jakiejś ważniejszej czynności: „Wiem, że to nie ma sensu, ale już policzę i będę miał spokój …”,
• natrętne wyobrażenia – są to wyobrażenia np. scen o treści erotycznej, które nasuwają się na widok obrazów świętych, posągów, obrażające uczucia religijne chorego, który daremnie stara się odsunąć od siebie,
• natrętne czynności – to np. sprawdzanie po wiele razy, czy drzwi do mieszkania zostały zamknięte, czy żelazko jest wyłączone, krany zakręcone, mimo, że chory wykonuje te czynności z pilną uwagą, przewidując, że dobrze mu znane dręczące pytania z pewnością powrócą.

Natręctwa w nerwicach

Natręctwa występują w nerwicach, zwłaszcza w nerwicy z natręctwami i w nerwicy lękowej, oraz – rzadziej – w przebiegu niektórych chorób uwarunkowanych zmianami organicznymi, w stanach depresyjnych i czasem w schizofrenii. Jeśli natręctwa dominują w obrazie chorobowym, to czasem używamy określenia zespół anankastyczny.

Ananke oznacza po grecku konieczność, przeznaczenie, fatum. Oznacza to zatem przymus; im bardziej chory walczy z objawami, tym silniej one występują. Wysiłek woli jest wobec nich bezskuteczny, a nawet szkodliwy.

Objawy anankastyczne

Objawy anankastyczne w śladowym nasileniu w występują w codziennym życiu ludzi zdrowych, a także dopatrzeć się ich można w niektórych formach życia społecznego. Każdemu może się zdarzyć, że jakaś melodia, myśl mniej lub więcej bezsensowna, słowo „wejdzie do głowy”, uporczywie w niej tkwi, tak, że nie można się jej pozbyć. Zatem objawy anankastycznie nie dotyczą jedynie osób chorych na nerwicę natręctw.

Czasem przed zaśnięciem nachodzi człowieka niepokój, czy drzwi są zamknięte lub czy gaz jest wyłączony itp.; wstaje i sprawdza, a po chwili niepokój znów wraca i na nowo trzeba dokonać aktu sprawdzenia. Podobnie można wielokrotnie sprawdzać, czy się ma w kieszeni bilet, klucze, pieniądze.

Jak wygląda nerwica natręctw?

Są ludzie specjalnie uczuleni pod względem specyficznego porządku w określonych wycinkach swojego życia. W swoisty dla siebie sposób składają ubranie przed wieczornym spoczynkiem albo muszą mieć swoje rzeczy ułożone w określony sposób w kieszeniach ubrania lub na stole, przy którym pracują, muszą iść określoną droga do miejsca pracy itp. Naruszenie tych „rytuałów” dnia codziennego wywołuje u nich niepokój, mają dzień zepsuty, uspokajają się dopiero wówczas, gdy mogą przywrócić naruszony porządek.

Są ludzie, którzy boją się panicznie myszy, burzy (tego rodzaju fobie występują prawie wyłącznie u kobiet), dużej wysokości, zamknięcia. Duża wysokość „wciąga”, ma się nieraz ochotę skoczyć w dół. Człowiek boi się, że ulegnie tej bezsensownej chęci, lub też, że miejsce, na którym stoi, okaże się zbyt ciasne, tak, że nie zdoła on utrzymać równowagi i runie w przepaść.

Nerwica a natręctwa

Nie należy z racji doznawanych niekiedy natręctw u ludzi zdrowych ,,rozpoznawać” pospiesznie nerwicy z natręctwami, która jest procesem chorobowym, a nie drobną nieprawidłowością.
Warto podkreślić, że natręctwa nieomal zawsze łączą się z lękiem i napięciem, który nasila się przy próbach zaniechania czynności przymusowej. Rozpoznanie tych zaburzeń wymaga stwierdzenia, że:

• myśli i impulsy są uznawane przez chorego za własne,
• dążenie do przeciwstawienia się im jest nieskuteczne,
• podporządkowanie się przymusowi myślenia i/lub wykonywania czynności natrętnych jest nieprzyjemne,
• myśl, wyobrażenie lub impuls pojawiają się przez większość dni w ciągu co najmniej dwóch kolejnych tygodni.

Klasyfikacja DSM

W klasyfikacji DSM – IV, zespół natręctw (OCD – Obsessive–Compulsive Disorder) zaliczony jest do zespołów lękowych. Rozpoznanie wymaga stwierdzenia występowania natrętnych myśli i czynności zajmujących co najmniej godzinę dziennie i utrudniających normalne funkcjonowanie, a zarazem wykluczenia innych zaburzeń psychicznych, w których mogą pojawiać się natręctwa.
Zespół natręctw jest uważany powszechnie za najcięższa postać zaburzeń nerwicowych. Objawy są niezmiernie dokuczliwe i w znacznym stopniu uniemożliwiają normalne życie, wykonywanie obowiązków zawodowych itp.

Wiele przemawia za niejednorodnością tego zespołu. U większości chorych obraz i kontekst, w jakim pojawiają się zaburzenia, skłania do rozpoznania zaburzeń nerwicowych, u innych skłania do podejrzenia rozwoju procesu psychotycznego. Niezmiernie często zaburzenia nerwicowe są wyrazem poważnego uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego. Natręctwa występują także w zaburzeniach odżywiania (pod postacią natrętnych czynności).

Diagnozowanie natręctw

Sam obraz kliniczny zespołu natręctw zazwyczaj nie zawiera wystarczających wskazówek do takiego różnicowania miedzy zaburzeniem nerwicowym a „rzekomonerwicowym”.

Natręctwa łączą się z obniżeniem nastroju, mającym u wielu chorych postać niemalże w pełni rozwiniętego zespołu depresyjnego. Sugeruje to celowość farmakologicznego leczenia środkami przeciwdepresyjnymi. Czasami taka terapia rzeczywiście prowadzi do znacznego zmniejszenia natręctw, co skłania z kolei do konstruowania hipotez o ich biochemicznych uwarunkowaniach. Mimo postępów tej wiedzy, w tej chwili jednak wciąż jeszcze bardziej przekonujące są wyjaśnienia psychodynamiczne i poznawczo – behawioralne w leczeniu nerwicy.


Bibliografia

Sidorowicz S. (red.), Psychiatria - praktyczny przewodnik kliniczny, Urban & Partner, Wrocław 2010, ISBN 978-83-7609-151-8
Sidorowicz S. (red.), Psychiatria kliniczna, Urban & Partner, Wrocław 2004, ISBN 83-89581-95-7
Grzywa A. Oblicza psychozy, Czelej, Lublin 2005, ISBN 83-89309-45-9
Krzyżowski J. Natręctwa, obsesje, kompulsje, Medyk, Warszawa 2003, ISBN 83-87340-04-9