Co to jest fuga dysocjacyjna?

Niemal każdy jest w stanie sobie przypomnieć taką sytuację w życiu, w której doświadczył jakiegoś szoku czy traumy. W pierwszych chwilach doświadczamy szoku, ogromnego niedowierzania robi nam się „ciemno przed oczami”, mówimy sobie – to nieprawda, to niemożliwe. Można powiedzieć, że nasza świadomość w pewnym sensie ucieka od tego traumatycznego doświadczenia, oddziela się od niego czyli dysocjuje się. Na tym polega fuga dysocjacyjna.

Co to jest fuga dysocjacyjna?

Przykład ze wstępu jest naturalną reakcją świadomości na traumę. Nasz mózg dysponuje jednak o wiele bardziej skomplikowanymi procesami charakteryzującymi się ucieczką świadomości od doświadczanej traumy. Takim przykładem jest właśnie fuga dysocjacyjna. Fuga dysocjacyjna to zaburzenia psychiczne.

Fuga dysocjacyjna - objawy

Fuga (wł. ucieczka) dysocjacyjna (łac. dissociatio, rozdzielenie) lub fuga psychogenna to zaburzenia psychiczne z grupy dysocjacyjnych polegające na nagłej, głębokiej niepamięci połączonej z podróżowaniem do jakiegoś celu, nawet daleko od domu. W tym czasie osoba ma pełną niepamięć własnej przeszłości, nie wie kim jest, gdzie mieszka i jest tego zupełnie nieświadoma.

Kierunek tak zorganizowanej podroży może dotyczyć miejsc wcześniej znanych i znaczących emocjonalne, a w innych przypadkach zupełnie nowych i odległych. Kolejnym dość częstym objawem jest przybieranie nowej tożsamości, nowego innego siebie. Zachowanie w czasie trwania tego zaburzenia, dla ludzi nie znających tej osoby, wydaje się zupełnie prawidłowe.

Chory dba o siebie (jedzenie, mycie się itp.), potrafi rozmawiać z ludźmi, załatwiać rożne sprawy jak kupowanie biletów, benzyny, pytanie o drogę, zamawianie posiłków. Zaburzenie może trwać przez okres do kilku godzin lub dni, ale znane są przypadki nawet kilkunastoletnich podroży w pełnej niepamięci.

Mechanizmy obronne a choroby psychiczne

Aby lepiej zrozumieć przyczyny powstawania tego niezwykłego zaburzenia dobrze jest wiedzieć czym są mechanizmy obronne, ponieważ właśnie dysocjacja jest jednym z nich. Mechanizmy obronne to nasze naturalne strategie umysłu mające za zadanie chronić nas przed trudnymi, ciężkimi, nieakceptowanymi dla nas doświadczeniami. Przykładem może być konflikt z innymi, ale też ciężka choroba lub wady, których w sobie nie akceptujemy.

Wyparcie jako mechanizm obronny

Jest wiele rodzajów mechanizmów obronnych, najprostszym przykładem jest np. wyparcie czyli całkowite „zapomnienie” o czymś co dla nas trudne. Co ważne mechanizmy obronne działają nieświadomie. Oznacza to, że nie zdajemy sobie sprawy kiedy ich używamy. Na co dzień każdy używa mechanizmów obronnych.

Co to jest dysocjacja osobowości?

Dysocjacja to mechanizm obronny, który uaktywnia się w przypadku bardzo traumatycznych, ciężkich urazów psychicznych takich jak np. wojna, katastrofa, maltretowanie, wykorzystywanie seksualne.

Wiadomo, że każdy ma jakiś naturalny próg odporności na doznawane urazy. W przypadku, gdy ten próg zostaje przekroczony i człowiek jest skrajnie wyczerpany psychicznie, nasza podświadomość „chwyta się” wszelkich możliwych strategii obronnych dla nas.

Fuga dysocjacyjna jest właśnie objawem dysocjacji (rozszczepienia) pamięci po ciężkiej traumie, od teraźniejszości. Oznacza to, że człowiek w przenośni i dosłownie pozostawia za sobą przeszłość i nie pamięta jej. W ten sposób psychika chroni się przed złą przeszłością, aby już więcej nie cierpieć. Oczywiście w tym przypadku mechanizm tworzy patologiczny objaw amnezji połączonej z celowym podróżowaniem.

Choroby psychiczne a fuga dysocjacyjna

O zjawisku fugi dysocjacyjnej czyli psychogennej mówimy tylko wtedy gdy jej przyczyną jest jakiś uraz psychiczny. Oznacza to, że poprzedza ją jakieś ciężkie przeżycie po czym człowiek traci pamięć na czas trwania fugi.

Zjawisko podobne do fugi może występować w rożnych zaburzeniach organicznych mózgu, np. w zespole Alzheimera chory też może udawać się w wędrówki, ale nie są one celowe ani sensowne – są objawem stopniowego zaniku funkcji poznawczych. Podobne objawy jak fuga mają też miejsce  w przypadku osób cierpiących na padaczkę skroniową, jednak nie następuje tu przybranie nowej tożsamości przez chorego, a podroż i działanie jest mniej celowe i fragmentaryczne.

Fuga dysocjacyjna może też się pojawiać  w przebiegu znacznego nadużywania alkoholu lub gdy występują zaburzenia osobowości typu borderline, histeryczne i schizoidalne. Znane są też przypadki, że ktoś symulował objawy zaburzeń psychicznych, np. fugi, aby odnieść jakieś korzyści lub uniknąć odpowiedzialności. Odróżnienie prawdziwej fugi dysocjacyjnej od symulacji może być trudne i wymaga zastosowania szeregu testów i odpowiednich technik oceny wiarygodności.

Fuga dysocjacyjna - leczenie

Objawy fugi najczęściej ustępują samoistnie i natychmiastowo. Rzadko pojawiają się ponownie. Jeżeli już się stosuje leczenie to jest to najczęściej hipnoza i psychoterapia, jednak najczęściej powrót do normy następuje samorzutnie, bez leczenia. Kiedy następuje wyleczenie i odzyskanie pamięci to okres fugi pokrywa się niepamięcią i dana osoba nie wie jak znalazła się w danym miejscu.

Dysocjacja osobowości – kto na nią cierpiał?

Jody Roberts, amerykańska reporterka zaginęła w 1985 roku. Została odnaleziona 12 lat później na odległej Alasce w miasteczku Sitka gdzie żyła pod nazwiskiem „Jane Dee Williams” Po jej odnalezieniu początkowo podejrzewano symulację, lecz ostatecznie stwierdzono, że najprawdopodobniej cierpiała na fugę dysocjacyjną.

Hannah Upp, nauczycielka z Nowego Jorku zaginęła 28 sierpnia 2008 roku. Odnaleziono ją 19 dni później w okolicach nowojorskiego portu Harbor. Okazało się, że zupełnie nie pamiętała ona jak się tam znalazła i te 19 dni są „czarną dziurą”. Zdarzenie zostało zdiagnozowane jako fuga dysocjacyjna.

Agatha Christie, angielska pisarka zaginęła 3 grudnia 1926. Odnalazła się 11 dni później w hotelu w miejscowości Harrogate. Nie pamiętała co się działo w ani jednym z 11 dni z tego okresu.


Bibliografia

Jarema M., Rabe-Jabłońska J., Psychiatria, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2011, ISBN 978-83-200-4180-4
Klimasiński K. Elementy psychopatologii i psychologii klinicznej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellonskiego, Kraków 2000, ISBN 83-233-1414-4
Sidorowicz S. (red.), Psychiatria kliniczna, Urban & Partner, Wrocław 2004, ISBN 83-89581-95-7
Jarema M. Psychiatria w praktyce, Medical Education, Warszawa 2011, ISBN 978-83-62510-06-1