Arachnofobia

Większość ludzi nie przepada za widokiem pająka na ścianie, obawia się skorpionów albo włochatych ptaszników. Ich reakcje wydają się być zupełnie normalne. Mało kto raduje się w sytuacji, kiedy za kołnierz wpada mu pająk czy jakiś inny owad. Istnieją jednak jednostki, u których rozmiary uporczywej reakcji strachu pozostają w znacznej dysproporcji do wielkości realnego zagrożenia. Arachnofobia to irracjonalny lęk przed pająkami lub/i innymi zwierzętami bezkręgowymi, które przypominają wyglądem pajęczaki. Z czego wynika lęk przed pająkami i jak go leczyć?

Przyczyny arachnofobii

Arachnofobia to rodzaj specyficznej (izolowanej) fobii, a więc zaburzenie lękowe, o którym można przeczytać w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów ICD-10 pod kodem F40.2. Słowo „arachnofobia” wywodzi się z języka greckiego (gr. arachne – pająk, phobia – strach). Arachne w mitologii greckiej była kobietą, która pięknie tkała i haftowała. Pewnego dnia Atena wyzwała ją na pojedynek tkacki. Okazało się, że dzieło Arachne było równie zachwycające, jak tkanina Ateny, na co bogini wielce się rozgniewała. Rozdarła jej dzieło i zaczęła bić dziewczynę czółnem tkackim. Z rozpaczy Arachne popełniła samobójstwo. Atena jednak przywróciła życie kobiecie, niestety nie pod postacią człowieka, a pająka, który mógłby plątać misterne konstrukcje ze swoich sieci pajęczych.

Od imienia Arachne pochodzi nazwa nauki o pająkach – arachnologia oraz patologiczny lęk przed pająkami – arachnofobia. Jak jednak powstaje irracjonalna reakcja strachu przed pająkami? Istnieje kilka prób wyjaśnień zjawiska:

• wyjaśnienie behawiorystyczne – arachnofobia to skutek warunkowania klasycznego, człowiek nauczył się po prostu bać pająków, bo skojarzył je z zagrożeniem. Fobie izolowane najczęściej pojawiają się w dzieciństwie lub wczesnej młodości, np. dziecko mogło zacząć się bać pająków, bo było od maleńkości straszone pająkami albo obserwowało fobiczne reakcje na widok pająka u swoich rodziców (modelowanie strachu);
• wyjaśnienie psychoanalityczne – główną rolę w powstawaniu arachnofobii odgrywa nieświadomość. Psychoanaliza obstaje przy twierdzeniu, że fobia to skutek przeniesienia agresji. Człowiek postrzegający pająka jako niebezpieczne zwierzę może dokonać projekcji (przeniesienia) własnej agresji na pająka. Inni twierdzą, że pająk kojarzy się z czymś brudnym, wstrętnym, kosmatym, mogącym ukąsić, co świadczy o nierozwiązanym konflikcie analnym w rozwoju psychoseksualnym człowieka. Niektórzy natomiast uważają, że percepcja pająka jako dominującego, agresywnego, niezależnego i aktywnego sugeruje o przeżyciach towarzyszących kompleksowi Edypa;
• wyjaśnienie ewolucyjne – lęk przed pająkami ma charakter przystosowawczy, gdyż służył pierwotnie przetrwaniu gatunku. Człowiek nauczył się, by na widok zwierząt przypominających pająka uciekać albo walczyć, co umożliwiało zostanie przy życiu.  

Oczywiście między ludźmi istnieją różnice indywidualne w zakresie skłonności do reagowania lękiem na widok pająków.

Objawy arachnofobii

Najczęściej arachnofobicy reagują stanem paniki na widok pająka. Czasami paniczny strach nie pojawia się tylko w sytuacji realnego kontaktu ze zwierzęciem, ale też w takich okolicznościach, jak obserwowanie pająka w telewizji, zobaczenie rysunku pająka w książce albo widok zabawki-pająka. Do typowych objawów arachnofobii zalicza się:

• paniczny lęk, obezwładniający strach,
• dreszcze, poty, gęsia skórka, 
• przyspieszone tętno,
• uczucie gorąca, omdlenia, zawroty głowy,
• paraliż, niemoc poruszenia się, bezwład, zastyganie w bezruchu,
• nudności, wymioty,
• krzyk, płacz, pisk, histeria,
• ucieczka z miejsca obecności pająka,
• urojenia dotyczące pająków, np. że chodzą po ciele, że są za łóżkiem, gdzieś w pobliżu, że chodzą wewnątrz czaszki,
• koszmary nocne.

Cierpiący na arachnofobię, oprócz licznych objawów psychologicznych i autonomicznych, unikają sytuacji, w których mogliby „spotkać” pająka, np. nie schodzą do piwnicy, unikają strychów itp. Kiedy zobaczą pająka albo szybko uciekają, prosząc, by ktoś pozbył się wstrętnego „robaka”, albo cicho, niemal bezszelestnie opuszczają pomieszczenie, w którym jest pająk w obawie, by go nie sprowokować do „walki”.

Leczenie arachnofobii

Zanim podejmie się decyzję o terapii, zaburzenie należy różnicować m.in. z zespołem urojeniowym. Leczenie arachnofobii opiera się głównie na technikach wygaszania reakcji fobicznych w podejściu behawiorystycznym. Stosuje się zatem systematyczną desensytyzację (odwrażliwianie) poprzez stopniową konfrontację z bodźcem inicjującym strach, np. z rysunkiem pająka, maskotką w kształcie pająka i w końcu z żywym pająkiem. Inną strategią jest tzw. terapia szokowa, inaczej implozywna, kiedy chorego od razu wystawia się na bezpośredni kontakt ze źródłem lęku, np. kładzie mu się pająka na rękę. Dla wielu osób „bliskie spotkanie z pająkami” to nic przyjemnego. Kiedy jednak reakcje przybierają charakter patologiczny i utrudniają normalne funkcjonowanie, wówczas należy podjąć działania, by strach przed pająkami nie miał wpływu na jakość naszego życia.